Avropa Məhkəməsi Azərbaycanı daha bir tarixi qərarı ilə "sevindirə" bilər

Avropa Məhkəməsi 2017`ci ildə az qala daha bir tarixi qərarını verəcəkdi. Buna fürsət axtarırdı, amma sonunda niyyətindən vaz keçdi, çünki qərarı onda versə idi, onsuz da gecikdirilən azadlığım bir az da ertələnəcəkdi.

İndi isə həmin fürsət heç bir maneəsiz Məhkəmənin qarşısındadır.

Söhbət “Şəxsin ədalətli məhkəmə haqqı pozulubsa, onun başqa, o cümlədən siyasi səbəblə azadlıqdan məhrum olunduğunu demək olarmı?” sualından gedir. Məhkəmənin Böyük Palatasından bu sualın cavabını çoxları gözləyir.

Hüquqi dildə desək, sual belədir: “İnsan Haqları Konvensiyasının 18`ci maddəsini Konvensiyanın 6`cı maddəsi ilə bir yerdə tətbiq etmək olar yoxsa olmaz?”

2017`ci ildə çıxarılan “İlqar Məmmədov Azərbaycana qarşı” 2 saylı qərara əlavə olunan Razılıq Rəyində hakimlər Nussberger, Tsotsoria, O'leary və Mits bu sualın yaxın gələcəkdə Böyük Palataya çıxarılmasının önəmli olduğunu vurğuladılar.

Onlar dedi ki, sualı İlqar Məmmədovun işi ilə əlaqədar Böyük Palataya göndərsək, cavab vaxt aparacaq və adam haqqında 2014`cü ildə çıxarılan qərarın icrasını daha da əngəlləyərək ona qarşı yeni ədalətsizlik yarada bilər.

Hazırda isə hakimlərin düşüncəsinə təsir edəcək bu cür çəkindirici amil yoxdur. Məhkəmə Azərbaycan hakimiyyəti ilə 7 nəfər gənc iddiaçının işi ilə kommunikasiyadadır və bu gənclərin hamısı çoxdandır Prezident tərəfindən əfv olunaraq azadlığa çıxıb.

Üstəlik, onlardan 6 nəfərlə bağlı Məhkəmə artıq başqa bir qərar qəbul edərək onların həbsində siyasi motivin olduğunu tanımışdır (bax: “Rəşad Həsənov və digərləri Azərbaycana qarşı, 2018” və “Əzizov və Novruzlu Azərbaycana qarşı, 2021”)

Beləliklə, zaman 2017`ci ildəki ilə müqayisədə daha az əhəmiyyətli amildir və Böyük Palata axtarılan fürsətdən güman edirəm bu dəfə faydalanacaq.

Azərbaycan 18`ci maddənin ən çox pozulduğu ölkədir. Avropa Məhkəməsinin müvafiq qərarlarında göstərilir ki, fəalların, siyasətçilərin və jurnalistlərin qanunsuz olaraq həbs edilməsi arxasında hakimiyyətin siyasi məramı durub.

Əvvəlcə hakimiyyət bu müzakirəni bilərəkdən, bəhanə gətirib uzadırdı. O, illərcə iddia edirdi ki, Avropa Məhkəməsinin sözü gedən qərarları ancaq məhkəməyə qədər həbs qətimkan qərarına aiddir. Guya şəxs məhkum olunubsa və artıq təcridxanada deyil, cəzaçəkmə müəssisində saxlanılırsa, onda bu qərarlar ona aid oluna bilməz.

Lakin bu bəhanə oyunu 2019`cu ilin mayında sona çatdı. Böyük Palata qərar verdi ki, İlqar Məmmədova bəraət verməməklə Azərbaycan özünün Avropa Şurasındakı üzvlük öhdəliyini pozur. Beləliklə, siyasi səbəblə hətta sadəcə həbs olunması sübut olunmuş şəxslərə qarşı bütün sonrakı cinayət təqibi tədbirlərini mənasız, qanunsuz və qüvvəsini itirmiş elan etdi. Bu şəxslərin haqqı bundan sonra bəraətdir.

Lakin, hətta bu tarixi hadisə yuxarıda qeyd etdiyim “18 + 6” birləşməsinin əhəmiyyətini azaltmır. Siyasi səbəbdən həbs olunduğu iddia edən şəxslərin əksəriyyəti haqqında Avropa Məhkəməsi tez zamanda uyğun qərar vermək imkanında deyil. Daha çox hallarda Məhkəmə işlərə artıq hökm çıxarılandan sonra baxacaq. Odur ki, Böyük Palata bu məsələyə aydınlıq gətirməlidir.

Azərbaycan hakimiyyəti yuxarıdakı gənclərə bəraətini uzatsa və nəticədə onların müraciətləri geri götürülməsə, Azərbaycan 6`cı maddənin 18`ci maddəyə uyğunluğu ilə bağlı Böyük Palatanın qərarı ilə qarşılaşan tarixdə ilk ölkə olacaq.

İnanmıram ki, mənim işimlə bağlı tətbiq olunan 46`cı maddənin yaşatdığı bütün mənfi fəsadlarından sonra Azərbaycan hakimiyyəti daha bir acı tarixi təcrübə ilə üzləşdiyinə sevinəcək.

ECHR will clarify the application of Article18: in near future, and probably at a cost to Azerbaijan

ECHR will clarify the application of Article 18: in near future, and probably at a cost to Azerbaijan

The European Court of Human Rights (the Court) is standing in front of the opportunity it was looking for in 2017 when it nearly made another milestone judgment, but in the end decided not to because that could delay my then already overdue release.

It is all about Article 18 of the Convention, which does not have an autonomous role and can only be applied in conjunction with other Articles of the Convention. More specifically, remaining open is the question whether Article 18 of the European Convention of Human Rights (the Convention) can be applied together with Article 6.

In their 2017 Joint Concurring Opinion to Ilgar Mammadov v Azerbaijan No.2 judges Nussberger, Tsotsoria, O’leary, and Mits emphasized that the applicability has to be referred to the Grand Chamber in the near future, but not in this case, because “[t]his would have entailed […] an important delay in handing down the judgment. For the applicant, who has been deprived of his liberty since 4 February 2013, despite the Court’s findings in its judgment of 22 May 2014 (i.e. for more than four years and nine months), this would be tantamount to “justice delayed” and thus “justice denied”.

Right now, the Court is in communication with a group of 7 applicants and the authorities of Azerbaijan about their cases which do not impose such a time consideration on the judges’ thinking. All the youth activists of the group have been freed long time ago by Presidential pardon. Moreover, the Court has already found violation of Article 18 taken in conjunction with Article 5 when it comes to 6 of them - see Rashad Hasanov and Others v. Azerbaijan, 2018; and Azizov and Novruzlu v. Azerbaijan, 2021.

Thus, time is much less an important factor than it was in 2017, and the Grand Chamber may (and I presume it will) seize the opportunity it was looking for.

Azerbaijan is a country with largest number of Article 18 judgments issued by the Court. In all these judgments the motive of the authorities illegally putting activists, politicians, and journalists in pre-trial detention have been identified as political.

The authorities had procrastinated the discussion for years by arguing that the Court’s judgments concerned only pre-trial detention, not imprisonment, and the latter, they said, was a consequence of a comprehensive judicial review.

Procrastination ended in May 2019. The Grand Chamber found that by not acquitting me in line with the 2014 (Article 18 + Article 5) judgment of the Court, Azerbaijan was in violation of its Council of Europe membership obligations. Thus, the Grand Chamber made pointless all legal proceedings about applicants in cases where politically motivated violation of Article 18 taken together with Article 5 have been found. So, all of them have to be acquitted.

However, this does not reduce importance of the “18 + 6” combination, because not in many allegedly political cases the Court can relatively quickly issue judgments. More frequently it will examine cases at the time when a person is already convicted and serving a prison term.

If Azerbaijani authorities do not acquit the above people, and, consequently, the applications are not withdrawn, Azerbaijan is likely to become the first country to face Grand Chamber clarification on compatibility of the Article 18 with Article 6. I doubt it will make the government happy, especially after all the setbacks caused by the unprecedented infringement procedure under Article 46 § 4.

МИРОТВОРЧЕСТВО БЕЗ ВОЙСК

МИРОТВОРЧЕСТВО БЕЗ ВОЙСК

Ильгар Мамедов
Председатель партии Республиканская альтернатива (РЕАЛ)

Добровольно-принудительное размещение так называемых «миротворческих сил» в нагорной части Карабаха ставит вопрос о том, продолжает ли нынешняя политика Москвы на Южном Кавказе двухсотлетнюю линию на выдавливание азербайджанского населения и расширение пространства Армении или же возникли, наконец, свежие соображения, способные избавить зависимость Москвы от пройденного исторического пути.

Если верно первое, то в обозримом историческом будущем трудно будет остановить скатывание российско-азербайджанских отношений к открытой конфронтации. В 1987-94 годах Москва воевала опосредованно, через Армению, а в Баку далеко не всегда могли об этом говорить прямо. Возможные перспективы продолжения этой политики даже обсуждать не стоит, они абсолютно ясны: под сильнейшим давлением общественного мнения Азербайджан сформирует ещё более тесный военно-политический союз с Турцией и странами, с которыми Россия успела перессориться в недавнем прошлом. Пределы такой конфронтации предсказать трудно, потому что их не видно.

Политтехнологии здесь уже бессильны: даже заезды горстки автомобилистов с российскими флагами по улицам увешанного турецкими флагами Баку во время активных боевых действий в октябре нынешнего года только вызывали ехидную улыбку у подавляющего большинства граждан. Наученные опытом, они рассуждали категориями из ряда «сейчас так надо».

Хотелось бы верить, что мессианская ставка Третьего Рима на бесперспективный «армянский элемент» осталась в XIX-XX веках. Эксплуатировать параноидальный национализм, присущий значительной части армянского общества, можно было в прошлом. Теперь это развалившийся ресурс – и статистически, и морально.

Если понимание этой реальности в Москве существует, то главным мотивом для ввода «миротворческих сил» была совсем не защита гражданского армянского населения от азербайджанской неугрозы: президент Алиев и весь политический Баку часто подчёркивают заинтересованность Азербайджана в благоденствии своих граждан армянского происхождения и готовность поддержать развитие региона вливаниями из нефте-газовых доходов страны.

Зачем же Москве понадобилось в условиях, когда прозападное правительство в Ереване ещё не пало и достаточно сильно, начать активно терять общественное мнение в Азербайджане путём ввода «миротворцев»?

На мой взгляд, Кремль хочет наладить себе такое военное присутствие в Азербайджане, которое побуждало бы официальный Баку продолжать активно пресекать и в будущем идеологическое и материальное проникновение на Северный Кавказ разного рода ближневосточных друзей Турции. Кроме того, если смотреть на вещи глазами Москвы, то военный ресурс Турции на азербайджанской территории – это ещё и ресурс НАТО. При нынешнем уровне турецко-азербайджанского военного сотрудничества страхи Москвы на оба этих счёта где-то можно понять.

Но если главная цель известна и действительно настолько безобидна по сравнению с тревожными ожиданиями большинства азербайджанцев, то стоит ли пытаться достичь её обидным для азербайджанского общественного мнения способом?

Фиксирование новой реальности при помощи устаревших методов грубого военного присутствия только усилит напряжённость, и не даст политике России в отношение Южного Кавказа принять, наконец, спокойные формы.

Более того, независимо от судьбы прозападного правительства Армении, а особенно если оно усидит, через год-другой Россия окончательно потеряет какую-либо значимую поддержку в общественном мнении и Азербайджана, и Армении.

«Мягкая сила», обрывисто применявшаяся Москвой последнее десятилетие, тоже малопригодна. Её настраивали влиять на непопулярное политическое руководство. Когда же власть начинает серьёзно считаться с преобладающими в обществе настроениями, действенность инструментов такой мягкой силы резко пропадает.

Вместо всего этого, Москве следует серьёзно рассмотреть возможность содействия (многие даже сказали бы «отказа от препятствования») Азербайджану в деле строительства демократической политической системы, которая одним фактом своего существования, без зависимости от личных отношений с руководством страны, надёжно снимала бы вышеуказанные опасения российской стороны.

За демократическое представительство здесь у нас до сих пор агитировал только коллективный Запад. Теперь совсем не должен опасаться его и набравший известную популярность президент Ильхам Алиев. Благодаря этому редкому стечению обстоятельств, азербайджанское руководство может и не упустить момента для создания новой политической системы, что искоренило бы извечные претензии к демократической легитимности власти.

Таким образом, российской стороне стоило бы поддержать европейские призывы к азербайджанскому руководству ускорить демократические реформы. Пророссийский электорат в Азербайджане хоть в меньшинстве и сокращается, но пока существует, и, при действительно свободных честных выборах, которые предполагают наличие свободных СМИ и прочих институциональных опор, он пока ещё может стабилизироваться и обеспечить системные, без привязки к персоналиям, гарантии по вопросам региональной безопасности, беспокоящим российскую сторону.

System Error Signaling End of Credibility of ECHR Protections

System Error Signaling End of Credibility of ECHR Protections

The political motive that had arrested me is not gone: this time the government plays it differently

1. How the protections against politically motivated prosecution work, nominally?

Judgments of the European Court of Human Rights (ECHR) make it obvious that politically motivated deprivation of liberty has been the most common practice in Azerbaijan.

However, the judgments are only declaratory. Execution of those is a complex process involving Committee of Ministers (CM) of the Council of Europe as a collective body framing the measures to be taken by sovereign member state.

A member state refusing to take those measures, prompts the CM to ask the ECHR if the state is in violation of its membership obligation to execute the judgments. A positive answer to that question shall lead to expulsion of the member state from the organization.

This construct is very logical. What makes the system not that efficient though is the missing time dimension. Good to recall here is that deprivation of liberty is also something about time. When politically motivated it is often about electoral terms.

Lack of the time dimension creates space in which states can easily procrastinate the process for the same or similar political reason they had deprived a person of liberty.

2. Reality in Azerbaijan: poor handling of the first Article 18 case

So far ECHR has found a political motive in the arrest and continued detention of 14 Azerbaijani individuals. I was the first one, with judgment in place as early as in May 2014, i.e. 15 months after the arrest. The deadline for its execution was January 2015. Azerbaijan missed it, and procrastinated the CM sessions for 3 years until the time when the CM finally decided to initiate an infringement procedure at the ECHR.

What was the authorities’ intention? They had sentenced me to 7 years, ending on 4 February 2020, with legal possibility of conditional release on 4 May 2018, after three-quarters of the sentence. Any earlier release without a plea for pardon they would view as humiliation. So, they fought against the CoE principles, and I never signed the plea for pardon.

At one point of time, the CM diplomatically convinced the authorities to change legislation in such a way that conditional release would be possible after 2/3 of my sentence (“not because of Ilgar’s case, but as part of your reforms”). In autumn 2017 the government changed the law so that I could be released after 4 October. However, I refused to sign a plea for conditional release, and insisted on full acquittal. Another deadlock.

Finally, after three years of this successful procrastination, in December 2017 the CM finally sent its question to the ECHR under Article 46.4 of the Convention as to whether Azerbaijan violates its membership obligation or not. That was unprecedented in the history of the Council of Europe.

9 months later, in August 2018, I was conditionally released without a plea. I could not travel, and had to visit Probation Office every 10 days. Eight more months later, in April 2019, the conditions were removed. However, I could not stand in elections till 2024 because of the criminal record rule.

Only after conducting snap parliamentary elections in February 2020, the government started looking favourably at my and the CM insistence that I have to be acquitted. This resulted in April 2020 decision of the Supreme Court to fully acquit me on all charges following the May 2019 positive reply of the ECHR to the CM question.

And yes, the next general elections are scheduled to 2025…

3. The wave of Article 18 cases is tolerated as if Ilgar Mammadov case has never existed

Now, what about the other 13 people? Three of them happen to be members of our party. Rasul Jafarov (detention time 20 months) was acquitted the same day with me. He had been waiting for execution of the ECHR judgment for 43 months after the deadline for the execution. Natig Jafarov’s criminal case (detention time 1 month) was terminated long time before the ECHR judgment declaring his arrest and detention politically motivated.

10 people are still waiting for the execution of the judgment.

- Anar Mammadli (detention time 28 months) have been waiting for the execution of the ECHR judgment for 24 months after the deadline for execution.

- Zaur Gurbanly, my fellow party member, and Uzeyir Mammadli (detention time 21 months) have been waiting for 22 months past the deadline for execution.

- Rashadat Akhundov and Rashad Hasanov (detention time 36 months) have also been waiting for 22 months past the deadline for the execution.

- Intigam Aliyev (detention time 20 months) have been waiting for 24 months past the deadline for execution.

- Bayram Mammadov, Giyas Ibrahimov (detention time 34 months) and Khadija Ismayil (detention time 18 months) have been waiting for 1 month past the deadline for the execution.

- the deadline for execution of ECHR judgment in the case of Leyla Yunus and Arif Yunus is not missed yet.

4. The new crisis. Is CM taking sides in country politics?

Having set the long overdue acquittal precedent in my case, which was so painful to them due to the Article 46.4 move of the CM, why do the authorities procrastinate with the remaining, less sensitive cases?

To me the answer is clear: to discredit me personally in revenge for all the damage I had caused to them during 5,5 years of imprisonment.

The government propaganda and others who for various reasons sing along its songs, are trying to convince people that I and my party have been bribed by the acquittal and the 127,000 and 31,000 euro moral damage compensation which has been awarded to me and Rasul Jafarov as part of the acquittal.

The longer this propaganda song is in the air, the easier for the government it will be to either neutralize me politically or arrest me without consequences for them and at high cost to my morale.

So the battle is moving to a new ground: by tolerating delays in the acquittal of the remaining 10 people the Committee of Ministers is permitting the ECHR judgments on politically motivated arrests to be procrastinated by a new political motive.

Thus, people arrested for one political motive cannot be acquitted now because a new one has emerged. Or, better to say, the same motive has been transformed. This system error is killing credibility of the Convention mechanism beyond the point of implementation of the unprecedented Article 46.4 Court judgment.

no title

Dialoqdan imtina edən partiyalar nədə yanılır?

Dialoqdan imtina edən partiyalar nədə yanılır?

Özünün ən bəsit formasında, siyasət ibtidai güclərin nisbətində yol axtarışıdır. Demokratiyada siyasət bir qədər daha mürəkkəb oyundur. O, indiyədək tarixdə görünməyən qədər cilovlanmış güclərin nisbətində yol axtarışıdır.

Anadangəlmə görkəmdə siyasi güc hər hansı məqsəd uğrunda əmələ hazır olan insanların fiziki gücü deməkdir. Demokratiyada isə gücün daha çox təzahürləri var. Demokratik təsisatlar cəmiyyətdə zəifdirsə, onlar ibtidai siyasi gücün qarşısında adətən acizdir, xüsusilə, sonuncunu heç olmasa minimum həcmdə qidalandıran iqtisadiyyat da varsa.

Adətdən söz düşmüşkən, siyasi vaxt anlamı da vacibdir. Siyasi vaxt “zəmanə” deyil, ilin fəsli də deyil. O, fürsətləri açıb-bağlayan institusional dövrlərdir. Məsələn, seçkidir.

Siyasətçilərin verdiyi qərar güclər və vaxt fonunda çəkilən bu müqayisəli rəsmi mütləq rəhbər tutmalıdır.

Azərbaycanda demokratiya yoxdur. Burada özünü sanki demokratik ölkədə yaşayırsan kimi aparmaq ağılsızlıqdır. Qayda-qanuna fanatik istinad gülüncdür. O qanunları xalq bəyəm demokratik qaydada qoyub ki, əsas istinadı onlara edib siyasi yol gedəsən?

Demokratik ölkədə mühüm olan güc təzahürləri bugünkü Azərbaycan kimi ölkələrdə çox nisbidir. Məsələn beynəlxalq həmrəylik. Onun küt tərəfi ilə kəsəcəksənsə, heç, batdın. İti tərəfi isə insan ömrü baxımından həddən artıq vaxt aparır. “İctimai rəy” adlı güc təzahürünə gəldikdə də zəiflik göz qabağındadır: burada kəmiyyətin yığılıb keyfiyyətə keçməsi beynəlxalq həmrəylik məsələsində olduğundan daha da ləngdir. Siyasətçinin xətti giley-güzardan ibarətdirsə o, heç insan həyatına sığmaz.

Elan olunmuş prosedurlar, beynəlxalq həmrəylik, ictimai rəy və s. güc növləri demokratiya uğrunda çalışan siyasətçinin gücünə prinsip etibarı ilə daxil olsa da, onları siyasi vaxtın imkan verdiyi açılım məqamında bir araya gətirib işə salmayan tərəf qələbə görməyəcək.

Seçkiyə hələ illər qalmış bir siyasi vaxtda hakimiyyət bizə dialoq təklif edəndə REAL da özünü elə apara bilərdi ki, guya 100 min vətəndaş bu saat çağırışımızla meydanda durub şüarlarımızı ucadan hecalayır. Düzdür, belə bir meydanı prinsipcə qeyri-mümkün saysaydıq, müxalifətdə olmazdıq. Bütün maneələrə baxmayaraq Azərbaycan xalqının Cümhuriyyət üsuli-idarəsinə tarixi sədaqəti bizə məlumdur. Bu gün 100 min yox, 500 min insan da meydana toplaşa bilər. Amma hələ bu baş verməyib. Hakimiyyətin ibtidai gücü müxalifətin, mənəvi güc istisna olmaqla, bütün siyasi güc növlərinin cəmindən hələlik üstündür. “Üstündür” heç də “əbədi qalib” demək deyil. Sadəcə, siyasi vaxtın indiki nöqtəsində bu vəziyyətin səbəbləri ayrı mövzudur.

Beləliklə, dialoqdan imtina edən siyasi tərəfin hakimiyyətə dediyi, bunu özü anlasa da, anlamasa da, odur ki, mən səndən bu saat ya siyasi gücün ibtidai mənasında daha güclüyəm, ya da bütün digər güclərimin cəmi sənin ibtidai gücündən üstündür. Belə yanaşma, həmin o güclərin dərhal toqquşmasına dəvətdir.

Məsələn, əgər dialoqdan imtina edən partiyaların bu dəfə təkcə sıravi üzvləri deyil, rəhbərləri də həbsə atılsa heç təəccüblənmərəm, çünki dialoqdan imtina ilə onlar hakimiyyətin məhz anti-demokratik instinktlərini oyadıb iş başına gətirirlər. İndiyədək 30 ildir bu davranış ancaq sadə üzvlərin başında çatlayıb, amma bu dəfə başqa cür də ola bilər.

REAL çoxdandır hakimiyyəti dialoqa dəvət edirdi. Hələ ötən ilin oktyabrında müsahibələrin birində demişdim ki, siyasi dialoqa dəvət gəlsə dərhal ondan yapışıb bir sürəc qurmağa çalışacağıq. Məqsəd – siyasət aləminin hazırda zəif olan instinktlərini fəaliyyətə gətirib ölkə siyasətinin quruluşunu mürəkkəbləşdirməkdir. Başqa sözlə, demokratik güc yarışına aid davranışları tərəflərin adətinə çevirib onların sonradan pozulmasını çətinləşdirməliyik. Hakimiyyət özü bəhanələr gətirərək dialoqdan imtina etsə, tərəflərin ünsiyyətini primitiv saxlamaq istəsə, onda ibtidai güclərin toqquşmasına görə məsuliyyət də ancaq onun üzərinə düşər.

Azərbaycan qeyri-demokratik ölkə olduğu üçün, dialoqdan imtina ancaq ibtidai siyasi güc yarışını fəallaşdırır. Dialoq isə həmin o ibtidai gücü arxa plana atır və demokratiyaya daha çox xas olan güc növlərini önə çəkir. Ən əvvəldə yazdığım kimi, demokratiyanı ibtidai siyasi quruluşdan fərqləndirən cəhət – çox daha mürəkkəb güc təzahürlərinin bir-biri ilə yarışıdır.

Xudafərin layihələri 2016, qalmaqal 2020

Xudafərin körpüsü ətrafında su qovşağı, körpu və su elektrik stansiyası haqda 23 fevral 2016`cı il sazişi və həmin aylarda baş vermiş digər mühüm hadisələr arasında birbaşa məntiqi bağlantı qurmamaq çox çətindir. Bu istiqamətdə söhbətin indi aparılması milli maraqlarımıza o qədər də xidmət etmir deyə, hələlik işin başqa tərəfinə diqqət edək.

İran və SSRİ arasında Arazda su sənaye obyektlərinin tikilməsi haqda hələ 1980`lərdə sazişlər olub, Sovetin Гидропроект institutunun iştirakı ilə sıx texniki əməkdaşlığa başlanılıb. Təbiidir ki, İran tərəfi o sazişlərə arxalanaraq öz ərazisində bir çox hazırlıq və tikinti işləri də görüb, vəsait xərcləyib, iqtisadi imkanlar yaratmaq istəyib. SSRİ`nin dağılması bu əməkdaşlığa əngəl oldu və İran təbii ki, onu davam etdirmək istərdi.

1998`ci il prezident seçkiləri ərəfəsində İran nümayəndə heyəti bu məqsədlə Bakıya gələndə, Heydər Əliyev işğalı əsas gətirərək telekameralar qarşısında onu kobud tərzdə qovdu.

Mövzü İran-Azərbaycan münasibətlərində problemli nöqtələrdən biri olaraq qalırdı. Məsələn, 2007`ci ildə Güney Azərbaycandan olan fəallar etnik azərbaycanlıların həmin ərazidən yavaş-yavaş köçürülməsi, ərazinin etnik tərkibinin dəyişdirilməsi xəbərini yayırdı. Azərbaycan hakimiyyətinə yaxın media bu xəbərləri təkrarlayırdı.

İranın ən çox iqtisadi səmərə axtardığına inansam da, Azərbaycanı bu mövzuda həddən artıq sıxması başqa niyyətlərdən də xəbər verə bilər. Amma bu da ayrı bir mövzudur.

Danışıqlarda İranın bizə ilk baxışda haqlı iradlar bildirməsinə də heç şübhəm yoxdur: “Öz vilayətlərimi iqtisadi baxımdan inkişaf etdirmək istəyirəmsə, Azərbaycanın 25-30 ildir öz torpaqlarını qaytara bilməməsi məni istəyimdən vaz keçməyə niyə yönəltməlidir ki?”

Amma problem ondadır ki, İranın Qarabağ münaqişəsində tərəfsizliyi inandırıcı deyil. Ən azından Şuşa işğalı ətrafındakı hadisələr hələ uzun müddət suallar doğuracaq. Azərbaycan rəhbərliyi isə bu tərəfsizliyin yoxluğunu göstərmək üçün az və daha da azalan iş görür, son illərdə isə ümumiyyətlə susur. Susmasaydı, 2016`cı ildə Xudafərin layihələri mələsində İranın təzyiqlərinə davam gətirməyi bacarardı.

Bu yanaşmam heç bir halda İranla Azərbaycan arasında münasibətlərin pisləşdirilməsinə çağırış kimi qiymətləndirilə bilməz. Geniş tarixi, siyasi və iqtisadi baxışda İran dinc, sabit əməkdaşlıq qonşuluğunda maraqlıdır. Amma problemli nöqtələri tamamilə görməzliyə qoymağımız da düzgün deyil.

P.S. SSRİ`də işlər belə qurulurdu: İranla böyük saziş varsa, o haqda kino da çəkilməlidir. 1989`cu ildə “Azərbaycanfilm” kinostudiyası çəkdi: “Doğma sahillər”. İndi baxmağa həvəsim yoxdur, amma süjeti belədir: iki dövlət sərhəddəki çayda böyük su qovşağı tikməkdədir, başqa dövlətlərin agentləri isə bundan istifadə edib pis işlər görməyə çalışırlar.

28 aprelin daha bir dərsi

Tanınmış alman siyasətçisi Villi Brandt haqda bu yaxınlarda bir yazı gözümə dəydi. Villi Brandtın siyasi xəttini həmvətənlərinin bir çoxu uzun müddət təslimçi adlandırırdı.

O, Qərbi Berlinin meri olanda SSRİ bir gecəyə məşhur divarı tikdi. Qərbi Almaniyanın kansleri olanda isə ADR`i faktiki tanıdı və işğalçı SSRİ ilə yaxın əlaqələr qurmağa başladı.

Bu baxımdan Brandtın Şərq siyasəti tamamilə “təslimçi” idi. Amma heç 20 il keçmədən uğurlu nəticə verdi.

AFR`in kansleri olaraq Brandt inanırdı ki, ADR və SSRİ nə qədər öz daxillərinə qapansa, o qədər güclüdürlər və Almaniyanı birləşdirmək imkanı bir o qədər azalacaq. Brandt ADR ilə nisbətən isti münasibət qurdu, nəqliyyat xəttini canlandırdı, get-gəli fəallaşdırdı. Polşa ilə münasibətlərdəki soyuqluğu aradan qaldırdı.

Bütün bu “təslimçi”liyə onu bircə inam yönəldirdi: o, inanırdı ki, sosialist ölkələri iqtisadi və mənəvi rəqabətdə mütləq uduzacaqlar. İnanırdı ki, yarışda AFR`in iqtisadiyyatı və mədəniyyəti mütləq ADR`i üstələyəcək və bu üstünlüyü şərqdəki almanlar görüb hərəkətə keçəcəklər. Görməsələr – keçməyəcəklər.

Dünya tarixinin hiyləli güzəşt hekayələri bununla bitmir. Amma onlar bizim işə yarıyırmı?

100 il öncə 28 apreldə yenicə qurulmaqda olan Türkiyənin yardımı ilə rus bolşevik ordusu Azərbaycana girib burada sözdə müstəqil Sovet Sosialist dövləti quranda, iki il yarımdan sonra isə bu “müstəqilliyi” rəsmən ləğv edib SSRİ`ni quranda, bu tarixi gedişatın içində Azərbaycan (və Türkiyə) Qarabağın dağlıq hissəsində erməni muxtariyyatına razılaşanda bəlkə bizdə də elələri vardı ki, Azərbaycanın iqtisadi baxımdan daha zəngin, ümidverici və dayanıqlı yeni dövlət olacağını düşünüb güzəştləri məqbul saymışdılar.

Amma sonrakı 70 ili biz ermənilərə uduzduq. Ermənilər hətta Sovet dövründə daha səmərəli, daha az korrupsiyalaşmış dövlət qurdular. Onların milli təəssübkeşlik təcrübəsi daha çox idi, əlbəttə, və nominal dövlətlərinin belə qədrini yaxşı bilirdilər.

İndi də qarantiya yoxdur ki, danışıqlarda Ermənistana güzəştə getsək, sonrakı daha bir dinc tarixi yarışda yeni itkilərlə üzləşməyəcəyik. Ermənistanı bu cür yenməkdən ötrü ölkəmizin içində hərtərəfli və müqayisədə bizə üstünlük verən səliqə-səhman yaratmalıyıq. Bunu bacaracağımıza inansaydıq, bəlkə də çoxdan güzəştə gedib danışıqlardakı dalandan çıxardıq, hansısa sülhə nail olardıq, sonrakı onilliklərdə isə Ermənistanı iqtisadi, mədəni və beynəlxalq hörmət baxımdan ötüb-keçərdik, güzəştin misli qədər əvəzini geri alardıq. İnanmırıq, tarixi təcrübəmiz buna əsas vermir.

Ermənistanla davanı hər hansı ciddi güzəştimiz həll etməyəcək. Çözüm fürsəti bir tarixi anda, bizdən asılı olmayan qlobal siyasi təsadüflərin nəticəsində əmələ gələcək. Ancaq o fürsəti xeyrimizə yönəltməyi bacarmağımız üçün, yenə də, dövlətimizi dediyim o səliqə-səhmana doğru aparan çox işlər görməliyik.

My objection to an article in oc-media.org

Today I sent a letter of objection to editors of the Georgian oc-media.org news website. Here is the text:

Dear Madam/Sir,

On 25 April 2020 your website published an article about my and my colleague’s acquittal: https://oc-media.org/azerbaijani-activists-react-with-scepticism-to-real-party-acguittals/

I did not have much confidence in objectivity of the article given its biased title.  However, when I found that our party statement has been deliberately re-phrased, and, moreover, that the re-phrased part has been used as one of sub-titles, I understood that your contributing author is not a journalist, but, in fact, a political activist representing interests of a particular political group in Azerbaijan.

Here is how our party statement has been re-phrased:

“The party noted that they did not overlook that the acquittals were ‘the results of the government's dialogue initiative with the opposition, the adoption of this initiative by the REAL party and the practical transformation of the dialogue after the first contact’.”

And here what the part statement says in reality:

“We, the REAL party, do not overlook the fact that today's acquittals happened at the background of the government initiative to engage in dialogue initiative with opposition – the initiative which we, as REAL party, supported and which has evolved into practical process after the establishment of first contact.” http://www.realpartiya.org/news/126/statement-on-acquittal-of-ilgar-mammadov-and-rasul-jafarov

I recommend that in the future your editors scrutinize contributions from this particular author, especially when her/his writings concern sensitive political issues involving our party or relations between government and opposition in Azerbaijan.

Sincerely yours,

Ilgar Mammadov
Chairman
Republican Alternative (REAL)
Azerbaijan

Seçkiyə gülən boykotçulara elm çoxdan cavab verib

Elmi ədəbiyyata baxarkən

Foreign Policy jurnalının və Brookings institutunun müəllifi Matthew Frankel “Niyə seçki boykotu pis fikirdir?” adlı tədqiqatında (1*) deyir ki, dünya üzrə 1990-2009`cu illər arasındakı 171 seçkinin boykot və boykot təhdidi tarixçəsinin araşdırması şübhəyə yer qoymur: boykot, ona həqiqətən əl atan tərəfin vəziyyətini ancaq daha da pisləşdirir. Digər tərəfdən, boykot təhdidi müəyyən müsbət nəticələrə gətirə bilər. Lakin, bunun sadəcə təhdid olduğunu hakimiyyət də bilirsə, onda necə? Buna çox da aydın cavab verilməsə də, bütövlükdə götürəndə, bu və digər müəlliflərin araşdırmaları boykot strategiyasına çoxdan oxunmuş bir ölüm hökmüdür.

Latın Amerikasındakı siyasi sistemləri təhlil edən başqa araşdırmaçılar göstərmişdirlər ki, 1980-90`ların “natamam” siyasi partiya sistemlərdində müxalifət liderləri hakimiyyəti ayaqda saxlayan hər hansı prosesə qarşı etiraza daha çox enerji və vaxt sərf edirdilər, nəinki seçkidə qalib gəlməyə. (2*) Ona görə də daim məğlub olurdular.

1989-2003`cü illərdəki Afrika boykotlarını təhlil edən daha bir araşdırma göstərmişdir ki, boykotlar demokratikləşmə prosesini daim əngəlləmişdir, nəinki onu irəli aparmışdır. (3*)

Daha bir araşdırmaçı təkid edir ki, seçkinin saxta keçiriləcəyi gözlənilsə də, müxalifət onlara qatılmalıdır. Bunu deyərkən, o texniki və siyasi məsələləri bir-birindən kökündə ayrılmasını və hər birini ayrılıqda həll etməyi təklif edir. (4*)

Dünya tarixində seçki boykotu təcrübəsini tədqiq edən başqa bir araşdırmaçının fikrincə, seçki boykotu demokratikləşmə prosesinin qaçılmaz doğuş ağrılarıdır, beynəlxalq müşahidəçilər isə mama-ginekoloq rolunda çıxış edirlər. (5*) Boykotun hər yerdə əsas səbəbi “hakimiyyətin saxtakarlıq və ədalətsizlik edəcəyinə inamdır”. (6*)

Boykotçuların məqsədi, ya seçki qaydalarında bərabərliyə nail olmaqdır, ya da beynəlxalq alımdə hakim rejimi nüfuzdan salmaqdır. (7*)
Başqa bir araşdırmaçı seçki tarixçələrinə baxaraq qeyd edir ki, beynəlxalq müşahidəçilərin mövcudluğu boykot sayını azalda bilər. (8*)
Boykot haqqında elmi nəzəriyyələr də təklif olunub. Bir sıra amilləri öz nəzəriyyəsinə daxil edərək müəllif deyir ki, boykotun əsas məsələsi hakimiyyətin legitimliyidir və bu baxımdan legitimliyin nə dərəcədə zədə alması boykotun əsas ölçüsüdür. (9*) Müəllif qeyd edir ki, boykotun uğurlu olması üçün müxalifət seçki ərəfəsində kütləvi iğtişaşlı böhran yaratmağı bacarmalıdır, əgər hakimiyyətin mənəvi nüfuzunun heç nəyə yararlı olmadığını nümayiş etdirmək istəyirsə. Bacarmırsa, onda heç.

1989`cu ildə boykotların sayı dünya üzrə seçkilərin 4 faizini təşkil edirdi. 2002`də bu rəqəm 15 faizə qədər artsa da, sonradan dəfələrlə aşağı düşdü, çünki siyasi partiyalar boykotun mənasızlığını anlamağa başladılar.

Boykotun legitimliyə zərəri çox azdır, əsasən heç yoxdur da

Bəzi nadir istisna hallara baxmayaraq, boykot edən partiyalar beynəlxalq ictimaiyyətdən heç vaxt dəstək almırlar. Məsələn, Efiopiyada 1994`cü ildə müxalifət parlament seçkilərini boykot etdi və beynəlxalq təşkilatları çağırdı ki, rejimə maddi yardımı dayandırsınlar. Hakim partiya 547 yerdən 484 yeri rahatlıqla özünə götürdü və ABŞ, bu seçkilərin nəticələrini dərhal tanıdı.

1992`ci ildə Qanada müxalifət parlament seçkilərini saxtakarlıq gözləntisi səbəbilə boykot etdi. Onlar növbədənkənar prezident seçkiləri tələb edirdilər. Nəticə etibarı ilə, dünya buna vecsiz qaldı, prezident Rawling`in partiyası 200 yerdən 189`nu özünə götürdü, özü isə düz 2001`ci ilə qədər prezident vəzifəsində qaldı.

1997`ci ildə Malidə müxalifət parlament seçkilərini boykot etdi. Seçicilərin səsverməyə cəmi 10 faizi gəldi, 147 yerdən 123`nu hakim partiya aldı, amma ABŞ Dövlət katibi Madlen Olbrayt ölkəni “Qərbi Afrikanın demokratiya qalası” adlandırdı.

1994`cü ildən hakimiyyətdə olan Qambia prezidenti Cammehi müxalifət sonuncu dəfə 2013`cü ildə seçkidə boykot elədi. Daha doğrusu, 7 müxalifət partiyasından 6`sı seçkini boykot etdi, ancaq bir partiya iştirak etdi. Və məhz iştirak etmiş həmin o partiyanın namizədi 2017`ci il prezdent seçkisində çox sərt keçən kampaniya nəticəsində qalib gəlməyi bacardı, yəni müxalifətin 23 illik səhvini aşa bildi (qələbədən sonrakı kütləvi etirazlar seçki nəticələrini saxtalaşdırmağa imkan vermədi).

Boykot müxalifətin marginallaşmasına aparır

1996`cı ildə seçki saxtakarlığına etiraz edərək, Zambia parlamentində 26 yerə sahib olan UNİP partiyası boykota getdi. Nəticədə, 157 yerdən 127`sini hakim partiya özünə götürdü, UNİP partiyası isə növbəti bütün seçkilərdə itirə-itirə gəldi və 2011 və 2016 seçkilərində ümumiyyətlə bir yer də qazanmadı.

2005`ci ildə Zimbabve müxalifətinin lideri Tsvangarai parlament seçkilərini boykot etdi. Hakim partiya 66 yerdən 49`nu aldı və Tsvangarai uzun müddət siyasi proseslərə təsir etmək imkanından kənarda qaldı. Düzdür, 2008`də o, prezident seçkisinin ikinci turuna çıxdı, amma yenə də, saxtakarlığa etiraz edərək, ikinci tura qatılmadı. Düşünürdü ki, dünya bu qərarı dəstəkləyəcək. Bu baş vermədi və o, siyasi səhnədən getdi.

1997`ci ildə Kamerunda üç əsas siyasi partiya prezident seçkilərini boykot etdi, baxmayaraq ki, əvvəlki parlament seçkisində onlar 56 faiz səs toplamışdılar. Onlar prezidentə etiraz edərək boykot yolunu seçdilər və prezident Biya səslərin 92 faizini qazandı. İndiyədək hakimiyyətdədir, müxalifət isə tam marginallaşdı.

1997`ci ildə Serbiyadaiki əsas ik müxalifət partiyası nüfuza malik olsalar da, boykota əl atdılar. Slobodan Miloşeviçin partiyası rahatlıqla seçkini uddu və bir neçə ildən sonra ölkədə müharibə yenidən alovlandı. Xarici hərbi müdaxilə nəticəsində, hakimiyyət sonradan dəyişdi, bu iki partiyadan biri tam marginallaşdı, digərinin lideri isə baş nazir olan kimi onu sadəcə güllələyib öldürdülər.

1997`ci ildə Keniyanın sevilən müxalifət lideri Matiba prezident seçkilərini boykot etdi. Prezident Moi rahatca səsverməni uddu. Matiba isə özünə yeni partiya yaratdı, guya nə isə etməyə çalışdı. 10 il sonra prezident seçkilərinə qatılanda o, ancaq 7`ci yeri tutdu.

Əfqanıstanda, 2004`də Həmid Karzainin əsas rəqibi Əbdülsəttər Sirat 14 partiya ilə birgə boykot eləməyə çalışdı. Bundan istifadə edən Həmid Karzai seçkidə 55 faiz səs alıb onu rahat qazandı. Sirat siyasi səhnədən getdi. 2009`cu ildə Siratın səhvini Abdulla Abdulla təkrarladı: ikinci turda iştirakdan imtina edərək boykota getdi. 2014`cü ildə o, prezident seçkilərini yenə uduzdu. Düzdür, NATO koalisiyasının müharibə apardığı ölkədə milli birlik naminə onun üçün baş nazir vəzifəsi təsis edildi, amma onun siyasi gələcəyi dumanlıdır.

Boykot həm də hakimiyyəti gücləndirir

Boykot müxalifət partiyalarını zəiflətməkdən başqa, həm də hakimiyyətdəki rejimi də gücləndirir.

Məsələn, müxalifətin 2004-2005`dəki seçkiləri boykot etməsi Venezuelada Hugo Chavez`ə hakimiyyəti tamamilə mənimsəməyə imkan verdi. Onun partiyası 22 vilayətdən 20`də hakimiyyəti ələ keçirdi. Müxaifətin sonra parlament seçkisini boykot etməsi isə, ona imkan verdi ki, prezidentin dəfələrlə vəzifəyə seçilməsi üçün konstitusion maneəni aradan qaldırsın. Adam xəstələnib ölməsə idi, indiyədək hakimiyyətdə idi.

2002`ci ildə Toqoda müxalifət parlament seçkilərini boykot etdi. Hakim partiya yerlərin 90 faizini götürdü. Nəticə etibarı ilə, prezident səlahiyyətlərinin iki müddətdən çox icra edilməsinə mövcud olan qadağanı da hakim partiya rahatca aradan götürdü. Sonra isə prezident hakimiyyəti öz oğluna ötürdü.

Oxşar hadisələr 1992`ci ildə Peru və Efiopiyada baş verdi, çünki orada da müxalifət könüllü olaraq parlamentdə yer almaqdan imina etdi.
Boykot başqa siyasi qüvvələrə yol açır

1992`ci ildə Livanda aparıcı xristian siyasi partiya parlament seçkilərini boykot elədi. Səbəb kimi Suriyanın müdaxiləsini göstərdilər. Bu boykot səbəbilə, Hizballah partiyası ilk dəfə 128 yerdən 16`sını qazandı və sonra siyasi məkanda öz yerini daha da möhkəmlətdi.

1993`cü ildə Pakistanda 217 parlament yerindən 15`nə sahib olan bir partiya ordu tərəfindən sıxışdırmalara etiraz edərək boykot yolunu seçdi. Bu, imkan verdi ki, onları sıxışdıran Benazir Bhutto`nun partiyası parlamentdə mütləq əksəriyyət qazansın, Bhutto baş nazir seçilsin və onları daha da sıxışdırsın.

2005`ci ildə Sünnü siyasi partiyalar İraq parlament seçkilərini boykot etmələrini indiyədək pis yuxu kimi xatırlayırlar. 275 yerdən ancaq beşini qazananda onlar səhvini tezliklə anladılar və həmin ilin sonundakı əlavə seçkilərə qatılıb daha 50 yer götürdülər.

Bəzən boykot təhdidi nə isə verə bilər, amma bütün dünyanın diqqəti olan yerlərdə

Dünya ictimaiyyətinin diqqəti hər hansı ölkə üzərində fantastik dərəcədə cəmləşəndə, boykot təhdidi (amma sonrakı iştirak şərtilə) bəzən müəyyən nəticələr verir.

Məsələn, 1994`cü ildə Nelson Mandelanın əsas rəqibi Buthelezi Mandelanı boykotla və separatçı hərəkata başlamaqla hədələdi. Nəticədə o, öz azlığının yaşadığı vilayət üçün xırda imtiyazlar əldə etdi. Buthelezi seçkiyə qatılıb ölkə üzrə cəmi 6,2 faiz səs toplasa da, özünün əslən olduğu vilayətdə ən ciddi qüvvəyə çevrildi. Amma Mandelanın verdiyi imtiyazın xırdalığını önə çıxarıb boykota getsəydi, siyasi karyerası bitmişdi. Bu taktikanın nəticəsində sonralar o, Mandela ilə hətta müttəfiqə çevrildilər.

Boykot təhdidinin təsirli olduğu başqa nümunə də var. Bosniyada müsəlmanlar və xorvatlar dedilər ki, Karaciç seçkiyə qatılsa onlar səsverməyə getməyəcəklər. Onun çəkilməsinə nail oldular və seçkiyə getdilər.

Amma bütün bunlar aparteidə təzəcə son qoyulmuş, müharibədən NATO`nun müdaxiləsi ilə təzəcə çıxmış bir şəraitdə dünyanın diqqəti tam cəmləşdiyi nöqtələrdə baş vermişdi.

Xarici pula möhtəc olan bəzi ölkələrdə də bu mümkündür. 1997`ci ildəki hərbi çevrilişdən sonra Kambocada keçirilən seçkidə müxalifət tələb etdi ki, ya Norodom Rinarridh seçkiyə buraxılacaq, ya da müxalifət səsverməni boykot edəcək. Prezident Hun Sen onun iştirakına icazə verdi, çünki hərbi çevriliş və soyqırım yaşayaraq təzəcə qurtulmuş bu yoxsul ölkənin Beynəlxalq Valyuta Fondundan və Dünya Bankından alacağı vəsait də eyni səbəbə gecikdirilirdi.

Azərbaycan dünya ictimai maraqlarının qətiyyən diqqət mərkəzində deyil, üstəgəl Azərbaycan elə də yoxsul ölkə deyil. Bu şəraitdə, aşırı boykot təhdidi və maddi həvəsləndirmə işə heç yaramır.

Uğurlu boykotun şərti

Matthew`nun araşdırdığı 171 boykot və təhdid təcrübəsindən 3-4 faizi hansısa nailiyyətlə nəticələnmişdir.

1996`cı ilin Başqladeşində seçki vaxtı insanlar yüzminlərlə sayda küçələrə axışdı, ölkə iqtisadiyyatı dayandı, və parlament seçkiləri yenidən keçirildi. Nəticədə, müxalifət 147 yer aldı, hakim partiya isə 117.

2000-2001`ci illərin Perusunda, ikinci tura çıxmış Alejandro Toledo ikinci turu boykot elədi və altı ay küçə-meydan dirənişi göstərdi. Amerika Dövlətləri Təşkilatı ona bu işdə tam dəstək durdu. Nəticə etibarı ilə, Toledo qələbə çaldı. Yeri gəlmişkən, Toledo ilə təsadüfən 2001`ci ilin mayında Washingtonda eyni tədbirdə salamlaşdığımızı xatırlayıram, 2007`ci ildə isə Kiyevdə onunla bir şəkil də çəkdirdim.

2006-2007`ci illərin Tailandında, erkən parament seçkilərini müxalifət boykot edərək, seçki vaxtı yüz minlərlə insanı küçəyə səfərbər etdi. Nəticədə, seçkilər yenidə təyin olundu.

Azərbaycan təcrübəsi

2008`ci il prezident seçkilərində Azərbaycan müxalifətinin də boykot yolunu seçməsi, nəticədə İlham Əliyevin inamlı qələbə qazanması və beynəlxalq səviyyədə tanınması da beynəlxalq araşdırmaçıların diqqətindən qaçmayıb.

10 il sonra da – 2018`ci ilin aprelində də Azərbaycanda nə isə dəyişmədi: Azərbaycan müxalifəti prezident seçkisini boykot edərək yenə düşünürdü ki, dünya İlham Əliyevin legitimliyini tanımayacaq. Nə oldu? Seçkidən sonrakı ilk dörd ay ərzində – maydan avqustadək – İlham Əliyev Britaniya baş naziri, İtaliya prezidenti, Fransa prezidenti, Almaniya kansleri və Avropa Birliyinin Şura prezidenti ilə səfərdə ya da Bakıda təntənəli şəkildə görüşdü və tanındı.

Azərbaycan müxalifəti prezident seçkilərini hər beş ildən bir boykot edir. 1998 – boykot, 2003 – iştirak, 2008 – boykot, 2013 – iştirak, 2018 – boykot. Heç biri nəticə verməyib – bunun səbəbi çoxdur, ikisi: 1) yuxarıda göstərdiyim alimlərdən birinin dediyinə zidd olaraq, müxalifət, seçkinin texniki və siyasi məsələlərini bir-birindən ayıra bilməyib; 2) yuxarıda göstərdiyim alimlərdən digərinin dediyi kimi, müxalifət liderləri hakimiyyəti ayaqda saxlayan hər hansı prosesə qarşı etiraza daha çox enerji və vaxt sərf edirdilər, nəinki seçkidə qalib gəlməyə.

Öz fikrim də belədir ki, Azərbaycanda müxalifət seçkiyə daim prosedurların bir-birinə nisbəti kimi baxıb, halbuki seçki ilk növbədə siyasi güclərin bir-birinə nisbətini əhatə edir.

2005`də parlamentin özünün Azəraycanda boykotu yuxarıda göstərdiyim Venezuela təcrübəsini tamamilə təkrarlayır: müxalifətin parlamentdə yoxluğundan yararlanaraq 2009`cu ildə həm Azərbaycanda, həm də Venezuelada boykotlanmış referendum quruldu və prezidentin dəfələrlə vəzifəyə seçilməsinə mövcud olan məhdudiyyət aradan götürüldü.

2002`ci ildəki referendumun müxalifət tərəfindən Azəraycanda boykot edilməsi isə, bizə və yuxarıda göstərdiyim Toqoya eyni təcrübəni yaşatdı. Toqoda müxalifət parlament seçkilərini boykot etdi, bizdə isə referendumu. Nəticə etibarı ilə, 2003`də bizdə, 2005`də isə Toqoda prezident, öz hakimiyyətini yetərincə rahat şəkildə öz oğluna ötürdü.

2015 parlament seçkilərinin boykotu isə Azərbaycanda yenə müxalifətsiz parlament şəraiti yaradaraq, 2016`cı ildə daha bir referendumda maneəsiz şəkildə vitse-prezident vəzifəsinin təsisinə yol açdı və ailə daxilində daha bir hakimiyyət ötürmə əməliyyatı üçün zəmin təmin etdi. Yeri gəlmişkən, 2016`cı ilin referendumunu da Azərbaycan müxalifəti boykot etmişdi.

REAL üçün gördüyüm nəticələr

Akademik araşdırmaların göstərdiyi kimi, bəzən boykot təhdidi müəyyən və məhdud nəticələr verə bilər. Odur ki, indiyədək boykot etmə ehtimalı haqqında dediklərimiz düzgündür: ATƏT`in DTİHB müşahidəçiləri qarşıdakı parlament seçkilərinə buraxılmasa və seçki qanunvericiliyi pisləşsə, biz seçkidə iştirak etməyəcəyik. Seçki strategiyamızda boykota apara biləcək bəzi başqa şərtlər də var, amma o şərtlər üzərində indi durmadan işləyirik ki, o şərtlər işimizi əngəlləməsin. Bütün digər hallarda seçkiyə qatılmaq və qalib gəlmək həm siyasi vəzifəmizdir, həm də akademik səviyyədə isbatlanmış zərurətdir.

Boykot təhdidinə aşırı yol vermək isə o deməkdir ki, seçkini ictimaiyyətin gözündən uzun müddət və davamlı şəkildə salırsan və hətta sənin təhdidinin nəticə verdiyi təqdirdə seçkiyə gedəsi olsan, səsvermədə iştiraka və səslərin qorunmasına ictimai inam qələbə üçün yetərli olmur. Odur ki, seçki səfərbərliyi və səsqoruma qaydasında əməli kütləvi iştirakçılığın dəyişiklik üçün yeganə yol olması haqda apardığımız təşviqat tam əsaslıdır.
________________________________________
(1*) Matthew Frankel. Threaten but Participate: Why Election Boycotts Are a Bad Idea. Foreign Policy at Brookings. Policy paper No. 19, March 2010.
(2*) “Building Democratic Institutions: Party Systems in Latin America” Stanford University Press, 1995, səhifə 23.
(3*) Lindberg, S. 2006. Tragic Protest: Why Do Opposition Parties Boycott Elections? In A. Schedler (Ed.) Electoral authoritarianism: The dynamics of unfree competition (səhifələr 203-223): Lynne Reinner Publishers. Səhifə 160
(4*) Pastor, Robert. The role of electoral administration in democratic transitions. Democratization 6(4): 1-27
(5*) Beaulieu, EA. 2006. Protesting the Contest: Election Boycotts around the World, 1990-2002. PhD diss,. University of San Diego. Səhifə 212
(6*) Beaulieu, Emily and Susan D. Hyde. 2008. In the Shadow of Democracy Promotion: Strategic Manipulation, International Observers, and Election Boycotts.
(7*) Matthew Frankel. Threaten but Participate: Why Election Boycotts Are a Bad Idea. Foreign Policy at Brookings. Policy paper No. 19, March 2010.
(8*) Kelley, Judith. 2012. Do International election monitors increase or decrease opposition boycotts? Comparative Political Studies 45(7)
(9*) Buttorf, Gail. Undated. Why do Opposition Parties Boycott Elections? Səhifə 2

Bu mədəni ənənə sındırılmalıdır, tədricən

Xalqın beyin xəritəsinə zorla soxulmuş bir təsəvvür var: ən oxumamış adamın dilində, yəni “xalx dilində” bütün həqiqətləri ifadə etmək mümkündür.

Bu ağ yalanı mədəni pərəstiş normasına çevirənlərdən biri də, Sovet ideologiyasının Azərbaycan mədəniyyətində aldığı eybəcər formalardır.

Xalqçılıq dərin və doğru bir nəzəriyyədir - onun 19`cu əsrdə ortaya çıxması ictimai-siyasi proseslərə böyük müsbət təkan verdi.

Amma sərt Sovet dövlətinin popular ideoloji təməllərindən birinə çevriləndən sonra, onun yaratdığı mutant təsəvvürlər hələ də cəmiyyətimizə irəli getməyə imkan vermir.

Adi o “Bəyin oğurlanması” filmində qoca kişinin guya havanın necə olacağını pis meteoroloqdan daha yaxşı bilməsi səhnəsi millətimizin düşüncə qabiliyyətinə faciəvi təsirlər etmişdir. İndi biz havanı o qocadan soruşmuruq axı, internetdə sputnik şəkilindən öyrənirik.

Elmin inkar edilməsi, qara kütlənin guya hansısa əbədi həqiqətlər daşıması ideyası düşüncə qaydasına çevrilib və sən, istedadlı amma zərərli komediyaların sementlədiyi bu qaydaya riayət etmirsənsə, xalqdan ayrı düşmüşün birisən.

Bu mədəni ənənə tədricən sındırılmalıdır. Amma tədricən.